De Cycloon van Neede

In de namiddag van 1 juni in 1927 wordt het oosten van Nederland getroffen door één van de sterkste windhozen uit de geschiedenis van ons land. De tornado maakte 10 dodelijke slachtoffers en verwonde nog eens 150 mensen. Honderden huizen en boerderijen werden beschadigd, duizenden bomen sneuvelden.

Toch is deze gebeurtenis lang onbekend gebleven, misschien wel doordat er meer aandacht was voor ‘De Cycloon van Borculo’ waarbij twee jaar eerder ook zeer veel schade aangericht werd in hetzelfde gebied van Nederland.

Eind tachtiger jaren kwam daar langzaam verandering in na de publicatie van het boek ‘De vergeten Cycloon’. Ook het internet tijdperk droeg zijn steentje bij. Op de pagina van Weerstation Borculo staat een goed verhaal van Herman Dute over ‘De Cycloon van Neede‘, opgesteld aan de hand van een krant van 4 juni 1927. 80 jaar na de ramp besteedt Meteoconsult er aandacht aan onder de titel ‘De Vergeten Tornado’.

Zo’n vier jaar geleden heb ik zelf met behulp van verschillende krantenarchieven een onderzoek gedaan naar de gebeurtenissen op deze dag. Het resultaat daarvan heeft tot nu toe nooit mijn PC verlaten. Omdat ik toch wel enkele nieuwe feiten en eerdere foute conclusies aan het licht gebracht heb, heb ik besloten om de resultaten nu alsnog op mijn blog te publiceren.

Het Weer

De laatste week van mei in 1927 begint in Nederland vrij fris, vrijdag de 27e wordt op Texel niet eens de 10 graden gehaald, terwijl het in Maastricht net boven de 12 graden wordt. In de dagen daarna komt warme lucht uit het zuiden van Europa het land binnenstromen en de maximum temperatuur in De Bilt op dinsdag 31 mei is met 23,9 graden. Bijna 10 graden hoger dan de 14,3 graden van de zondag ervoor.

In de loop van die dinsdag ontstaan er pittige onweersbuien, waarbij er in Axel een windhoos gemeld wordt. Een schuur waarin zes mensen schuilen stort in, twee van hen raken zwaar gewond. Grote hagel vernield vele ramen. In het uiterste noordoosten van Duitsland in het plaatsje Streitzig (tegenwoordig Trzesiece in Polen) richt een windhoos grote schade aan.

Het was 31 mei 1927 in de namiddag tussen 17.00 and 18.00, toen er uit het zuidwesten een dreigende zwarte laaghangende wolk op kwam zetten. Al snel zat deze boven het dorp en was de kracht van de wolk te zien. Vergezeld van zware hagel, bliksem en stortregen onstond er onder de wolk een wervelwind die in korte tijd vreselijke vernielingen aanrichtte.

(Bron: Szczecinek Forum, eigen vertaling)

De weersverwachting voor 1 juni uitgegeven door het KNMI luidt:

Zwakke tot matige veranderlijke wind, meest uit oostelijke richtingen, meest zwaar bewolkt. Waarschijnlijk regen- of onweersbuien. Zelfde temperaturen des nachts. Overdag wellicht iets warmer.

Het Algemeen Handelsblad voegt daar nog aan toe: De barometer bij ons is op den voormiddag onrustig en dalend. Uit het weeroverzicht uit diezelfde krant blijkt dat het die ochtend in De Bilt en Maastricht al onweerde.

In De Bilt wordt het uiteindelijk 24 graden terwijl in Maastricht de 25 graden net gepasseerd wordt. Over de grens, in Bremen wordt het 24,2 graden. Op basis hiervan mogen we aannemen dat ook in Twente en de Achterhoek de maximum temperatuur zo’n 24 graden is geweest.

De gemiddelde windrichting in de Bilt op woensdag 1 juni was zuid. De dag ervoor was het nog oost, de dag erna west-noord-west. In Maastricht is de draaiing over deze drie dagen veel minder, van ongeveer zuid naar zuid-west. In het noorden van het land, in Eelde, zien we wel de flinke draaiing, maar hier kwam de temperatuur op 1 juni niet verder dan 20,7 graden.

Middernacht 1 juni 1927
Middernacht 1 juni 1927

Op de NCEP Reanalysis 500mb hoogte kaarten voor middernacht 1 en 2 juni zien we een hoogte trog met de as ten westen van Schotland in de richting van Potugal. Aan de grond zien we een lage druk gebied dat van de Atlantische oceaan naar de Nederlandse westkust getrokken is. Dit laag past goed bij de oostelijk wind op 1 juni overdag.

Middernacht 2 juni 1927
Middernacht 2 juni 1927

In het onderstaande barogram van het KNMI in Amsterdam zien we dat de luchtdruk gedurende de dag van 1005mb naar 998mb daalde en vervolgens weer steeg naar 1005mb. Een klassieke onweersneus.

Barogram
Barogram (Bron: Algemeen Handelsblad via Historische Kranten)

In de bovenlucht is het aannemlijk dat de wind de hoogtelijnen rond de trog volgde, met boven Nederland dus een zuidelijke wind. Tussen de berichten over de ramp in de Tilburgsche Courant vinden we een bericht over een nieuw vliegrecord:

De Duitsche vlieger Rysticz heeft met zijn Junker-watervliegtuig, dat 100 K.G. aan boord had, tusschen Aken naar Elsten, een afstand van 100 K.M., gevlogen met een snelheid van 196.08 K.M. per uur. Tot nog toe was het snelheidsrecord aan Italië met 194.27 K.M. per uur.

(Bron: Tilburgsche Courant via Historische Kranten)

Het Vaderland draagt dit record in een analyse van het weer kort na de ramp al aan als bewijs voor een harde wind hoog in de lucht:

In verband hiermede, is een bericht van gisteren uit Dessau, dat een Junker-vliegtuig tusschen Aken en Elsten een snelheidsrecord heeft gemaakt, van belang, omdat hieruit kan worden algeleid, dat zeer groote windsnelheden op grootere hoogten hebben geheerscht.

(Bron: Het Vaderland via Historische Kranten)
Aken en Elsten
Aken en Elsten

Kijken we naar de route van Aken naar Elsten tussen de twee groene punaises dan lijkt het inderdaad alsof we een bewijs hebben voor een flinke zuidelijke wind op hoogte. Een bizar detail is dat Elsten op slechts enkele kilometers ligt van Auen en Holthaus (rode markering), twee plaatsjes die op 1 juni ook zwaar getroffen werden door een tornado. (Bron: blitzwetter.de)

Ik was nieuwsgierig geworden naar deze recordvlucht. Op zich was de aandacht voor een vliegrecord in die periode heel normaal. De gouden periode van de luchtvaart had namelijk ruim een week eerder net haar hoogtepunt bereikt toen Charles Lindbergh op 21 mei de Spirit of St. Louis na de eerste transatlantische vlucht aan de grond zette in Parijs.

oceaan

Ik was benieuwd of het nog te achterhalen was op welk stuk van de ongeveer 250 kilometer tussen Aken en Elsten het record was gevestigd. Ook wou ik zeker weten of het record wel van 1 juni was. In die tijd duurt het wel eens wat langer voordat nieuws zich over de wereld verspreidde.

Na lang zoeken stuitte ik op dit stukje uit ‘Flight’ van 3 november 1927 (Bron: flightglobal.com):

record1

We zien hier inderdaad het record van 1 juni 1927! Ook de problemen met het zoeken worden duidelijk. De belasting was geen 100, maar 1000 kilo. De piloot heette Risctics en niet Rysticz en de snelheid staat vermeld als 198.078, niet de 198.08 uit de krant. (Voor de goede orde moet ik trouwens vermelden dat ook ‘Flight’ de naam van de piloot fout heeft, het enige correcte is Janos Risztics).

En toen viel mijn oog op de lokatie van een ander record:

record2

‘Aken-s. Elbe’ dat lijkt verdacht veel op Aken-Elsten… Aken aan de Elbe is een plaatsje dat op zo’n 5 kilometer ten westen ligt van Dessau tussen Magdeburg en Leipzig. Dessau is de plaats waar de Junkers fabriek zich bevond. En ook de plaats waar Janos Risztics zijn record vestigde. De recordvlucht heeft dus helemaal niet langs de Nederlandse grens tussen Aken en Elsten plaatsgevonden en kan dus niet als bewijs dienen voor een sterke zuidelijke wind op hoogte boven Nederland.

In een mededeling van het KNMI die door verschillende kranten op 2 juni geplaatst werd lezen we nog dit:

Kort voor het overtrekken van de bui werd te Soesterberg een vliegtuigwaarneming verricht. De atmosfeer was zeer warm en vochtig, met een gemiddelde temperatuur afgaande van 6.3 graden per 1000 meter. Te Den Helder was de atmosfeer tot 1000 meter hoogte 5 graden Celsius kouder. Op 3000 meter bedroeg het verschil niet meer dan 1 graad.

Weliswaar was daar de temperatuursopname weinig boven de gemiddelde, doch zij was zoo regelmatig, dat opstijgende bewegingen, eenmaal ingeleid, tot op groote hoogte konden worden voortgezet, zonder belemmering te ontmoeten.

Samengevat lijkt het erop dat het oosten van Nederland op 1 juni een warme, plakkerige dag beleefde. Ondanks regen in de ochtend werd het toch nog 24 graden, mogelijk met hulp van het oostenwind die warme lucht uit Duitsland aanvoerde. Terwijl in het zuiden de wind al naar het zuiden gedraaid was, waaide deze in het oosten op het warmste moment van de dag nog uit het oosten. In de bovenlucht was de wind zuidelijk rond een diepe trog. Een combinatie van onstabiliteit en windschering die in de juiste verhouding supercellen kan vormen.

De Cycloon

Om een uur of zeven ‘s avonds komen er bij de persbureau’s meldingen binnen: De hele Achterhoek en een deel van Overijssel zijn getroffen door een cycloon! Verslagegevers proberen ter plaatste te komen maar stranden in Utrecht. Anderen melden dat zeker niet de hele Achterhoek verwoest is. In Borculo aangekomen (waar men kennelijk naar toe gegaan was om dat daar twee jaar eerder een cycloon had huisgehouden) krijgt men te horen dat men naar Neede moet.

De berichten beginnen binnen te stromen: Neede, Lichtenvoorde, Bathmen, Lievelde, Almelo, Wierden, Tubbergen, Millingen, Zevenaar… op veel plaatsen blijkt er enorme schade te zijn. En ook over de grens heeft de cycloon huisgehouden. In het plaatje Lingen is een groot aantal huizen beschadigd. Het lijkt er op dat de cycloon uit Duitsland kwam en vanuit Millingen de Achterhoek in trok. Vandaar ging hij door naar Twente, waar hij bij Tubbergen het land weer verliet.

traject2

Op dit kaartje staat het traject van de cycloon zoals dat onder andere in de Tilbursche Courant stond op 3 juni. De eerste schade meldingen komen uit Lichtenvoorde, waarna de cycloon op weg naar Neede door Lievelde en Beltrum gaat. Vanuit Neede gaat hij via Hengevelde verder richting Delden en dan via Borne langs Almelo naar Geesteren en Tubbergen.

(Bron kaartje: Tilburgsche Courant via Historische Kranten)
Nadat de cycloon Nederland verlaten had richtte hij zoals eerder gezegd ook schade aan in het Duitse Lingen (Bron: blitzwetter.de). Dit kaartje toont weer de baan van de cycloon maar nu doorgetrokken tot in Duitsland.
traject1

(Bron kaartje: Het Centrum via Historische Kranten)

Al op de dag na de stormramp werd er rekening mee gehouden dat er niet één, maar twee cyclonen hadden huisgehouden. De meldingen uit Millingen leken in eerste instantie nog gerelateerd te kunnen zijn aan de cycloon in de Achterhoek. Bathmen viel er echter duidelijk buiten. Het onderstaande kaartje laat zelfs vijf verschillende sporen zien.

traject3

(Bron kaartje: Nieuwe Rotterdamsche Courant via Historische Kranten)

Het laatste kaartje, dat overigens al op 2 juni in de Nieuwe Rotterdamsche Courant stond, lijkt het meest gedetailleerd te zijn. Maar net zoals bij de andere kaarten en ook enkele andere kaarten die ik hier niet opgenomen heb is duidelijk te zien dat de sporen naar de grotere plaatsen toe getrokken zijn, waarschijnlijk omdat de meeste schade meldingen uit de bewoonde kernen kwamen.

De Tornado’s

Het was vooral het laatste kaartje dat mij aanspoorde om de fantastische verzameling oude kranten die via de Koninklijke Bibliotheek beschikbaar is eens door te gaan pluizen. Wat is er nu werkelijk gebeurt op 1 juni? Was er sprake van een ‘tornado uitbraak’ in Nederland?

Ik zal vanaf de volgende paragraaf de term cycloon zo veel mogelijk vermijden. Net als in Borculo twee jaar eerder was het in elk geval geen cycloon die Neede en omgeving trof. Een cycloon is een orkaan, een storm die dagenlang blijft bestaan. In de meteorologie wordt ‘cycloon’ ook wel gebruikt om een lage drukgebied aan te duiden, maar Neede en Borculo zijn getroffen door meer dan een lage drukgebied alleen. Voor mij is er geen twijfel dat de grote schade in de Achterhoek en Twente veroorzaakt is door een tornado. Dat is dan ook de naam die ik vanaf nu zal gebruiken.

spoor2
Spoor: Harfsen – Bathmen
spoor1
Spoor: Millingen – Angerlo

Deze twee sporen liggen vrijwel in elkaars verlengde en ook de tijdstippen die bij de meldingen te vinden waren lijken er op te wijzen dat het hier om één bui gaat die waarschijnlijk meerdere tornado’s geproduceerd heeft. De term windhoos wordt enkele keren genoemd in de meldingen langs deze sporen, soms zijn de omschrijvingen wat cryptischer.

“Kijk die wolken dwarrelen en kringelen”

Een schipper uit Zevenaar vertelde ons hoe hij plotseling … een zonderlinge warreling in de wolkenkolossen zag. Er ontstond een sterke zuiging in water en de wolken namen de grilligste vormen aan. Het trok, zoog en duwde.

spoor4
Spoor: Lichtenvoorde – Neede
spoor3
Spoor: Diepenheim – Wierden
spoor5
Spoor: Delden – Mander

Deze drie sporen lijken bij een andere bui te horen, maar wel alle drie bij dezelfde. De trajecten Lichtenvoorde -> Neede en Delden -> Mander sluiten mooi op elkaar aan.

Wat opvalt aan de meldingen met betrekking tot het traject Diepenheim -> Wierden is dat er vooral hagelschade lijkt te zijn en veel minder windschade. Mijn vermoeden is dat deze drie sporen bij een aparte supercell horen die twee keer een tornado produceerde en waarvan de sterkste neerslagkern net ten westen van de tornado over trok.

De meldingen uit Duitsland sluiten niet aan op de meldingen uit Nederland, de afbuigende sporen die in veel kranten getoond werden lijken niet te kloppen.

Conclusies

Op basis van de per spoor gemelde verschijnselen trek ik de volgende conclusie:

Op juni 1927 trokken minimaal twee supercellen met tornado’s over Nederland. De westelijke (1) kwam met een tornado bij Millingen ons land binnen.Het lijkt erop dat de tornado rond Doesburg verdween, maar nabij Zutphen weer aan de grond kwam om bij Bathmen weer op te lossen.

mytracks

De oostelijke supercel (2) ging vergezeld van een zware tornado die in de Achterhoek veel schade aanrichtte. Ten noorden van Neede is het spoor onderbroken, maar het is waarschijnlijk dat dezelfde bui de Twentse tornado produceerde die van Delden naar Mander trok.

Het schadespoor van Diepenheim naar Wierden gaat vooral gepaard met meldingen over schade door hagel, wat bijvoorbeeld te verklaren is doordat daar de neerslag kern van de supercel overtrok.

Het is vrijwel onmogelijk dat de tornado van Neede dezelfde is die later Lingen (4) trof. Daarvoor zou deze bij Mander plotseling bijna 90 graden afgebogen moet zijn. Zelfs voor de meldingen uit Esche en Bergen (3) zou de hoos plotseling een scherpe bocht naar rechts gemaakt moeten hebben. Ook de meldingen uit Lienerloh en Holthaus liggen niet op de lijn van de tornado van Neede.

In Duitsland lijkt dus ook minimaal sprake te zijn van twee supercellen met tornado, mogelijk zelfs drie.

(De bovenstaande kaart is een eigen creatie en is online beschikbaar. Ik heb na 4 jaar geen idee meer wat ik met de verschillende kleuren bedoeld heb)

Extra Links

Published by

Daniel

Daniel

Computer scientist with a passion for nature. Driven by curiosity. Reaching for the random.

Reageer